Phật giáo tại Phi châu
Phật Điển Hành Tư giới thiệu quyển

Buddhism and Africa, edited by Michel Clasquin and Jacobus S. Krueger. Pretoria, South Africa: University of South Africa Press, 1999. 133 pages. ISBN 1–86888–139–3.
viết theo đại ý bài điểm sách của
Martin Baumann, Professor of the History of Religions, Bremen University, Germany. <martin.baumann@uni-bremen.de đăng trong Journal of Buddhist Ethics 7 (2000): 48–51.

Cho đến bây giờ, hầu như chúng ta không biết gì, hay đúng hơn là, không nghĩ rằng Phi châu cũng đã biết đến và tu hành theo Phật giáo. Nói đến Phật giáo, chúng ta cứ nghĩ đến Trung hoa với tổ Bồ-đề Đạt-ma hay Huệ Năng, đến Nhật bản với Không Hải (Kùkai, 774-835), Ba Tiêu (Matsuo Bashô, 1644-1694), đến Tây tạng với Đạt lại Lạt ma, v.v. Gần đây nhất thì nghĩ đến các nước Tây phương như Anh, Pháp, Mỹ, nơi Phật giáo đã vững vàng đi vào đời sống văn hóa địa phương trên cả hai bình diện học thuật và tôn giáo.

Phi châu là một lục địa bị liệt vào hàng bán khai, nghèo khó, hoặc giả đang phát triển, nhờ vào sự thuộc địa của Tây phương và tôn giáo của những vị thừa sai có sứ mạng rao giảng kinh thánh và những công tác từ thiện xã hội. Cho nên thật không ngờ khi biết ra ngày nay Phật giáo đã bắt đầu thiết lập được một nền tảng tương đối vững vàng tại Phi châu. Tuy nhiên, nhìn toàn diện, trong một đại lục quá rộng lớn với nhiều thể chế chánh trị khác biệt, thì vẫn chưa có gì đáng kể, bởi vì Phật giáo hầu như chỉ phát triển tại Nam Phi, một quốc gia ở tận cùng miền Nam của Phi châu, mà thôi. Ngoài ra, còn một số tín đồ có thể lên đến hàng chục ngàn người tại Ghana theo phái Soka Gakkai, một phong trào Phật giáo Nhật rất hùng mạnh với tổ chức hành chánh rập khuôn Tin Lành đã có mặt khắp nơi trên thế giới từ 3, 4 thập niên qua.  Thông tin này là do ở nơi Darrel Wratten qua luận án tiến sĩ tại Phân khoa Tôn giáo học, đại học Cape Town (Department of Religious Studies, University of Cape Town) với đề tài Buddhism in South Africa: From Textual Imagination to Contextual Innovation, trình năm 1995. Một vài nhóm Phật giáo nhỏ khác rãi rác tại các nước ven Địa trung hải như  Marocco, Algeria, v.v., trong số đó đáng kể là hai trung tâm Phật giáo Việt nam của giáo hội Linh Sơn do hoà thượng Thích Huyền Vi làm tăng trưởng.

Trong lịch sử Nam Phi, vào năm 1685, có ba vị Tỳ kheo người Thái lan phải đổ bộ lên Cape Town, không phải tự nguyện, mà do vì tàu chìm, và lưu lại nơi đây một thời gian dài. Chắc chắn là trong thời gian lưu xứ nơi đây, ba vị tăng này có được một số ít tín đồ bản địa, hoặc để lại một ấn tượng tốt qua hình ảnh nhà tu, làm căn bản sơ thời cho sự hình thành Phật giáo về sau. Nhưng phải đợi đến đầu thập niên 1920s và 1930s ta mới được tin một số người Ấn thuộc giai cấp hạ tiện đã quy y theo Phật tại tiểu bang Kwazulu-Natal. Đây là thông tin sớm nhất về Phật giáo tại Phi châu trong thời hiện đại. Tại Nam Phi, nhiều nhóm Phật giáo thuộc nhiều truyền thống khác nhau bắt đầu thành hình tại nhiều thành phố vào đầu thập niên 1970s và 1980s. Các truyền thống Nguyên thủy Theravàda như  Vipassana (thiền minh sát) của Miến điện; thiền Đại hàn theo phái  Kwan Um của thiền sư  Soeng-san sunim;  Nhật Liên phái (Nichiren), đặc biệt là Sokka Gakkai; Tây tạng với các phái Kagyupa và Gelugpa, v.v., đều có mặt. Gần đây nhất, giáo hội Phật Quang sơn của Đài loan đã khởi sự từ năm 1992 và hoàn tất công trình xây dựng một tự viện đặt tên là Nam Hoa tự thật hùng vĩ  ở ngoại ô Johannesburg/Pretoria, và – cũng như những công trình xây dựng khác toàn thế giới – đã vượt bực hơn các phái khác trên phương diện đóng góp tài chánh cũng như đóng góp vào việc phát triển Phật giáo tại Nam Phi.

Trước sự phát triển hùng mạnh của Phật giáo tại Nam Phi trong hai thập niên qua, các học giả (nghiên cứu học thuật) và hành giả (thực tập tu hành) đã được mời tham dự một Đại hội Phật giáo do Phân khoa Tôn giáo học, đại học Nam Phi (Department of Religious Studies at the University of South Africa, Pretoria), tổ chức. Tác phẩm Buddhism and Africa này là kết quả cụ thể của kỳ đại hội đó, gồm các bài thuyết trình, một thư tịch gần 50 tiêu đề về Phật giáo tại Nam Phi và một vài hình ảnh. Nhân đây cũng cần đi xa đề một chút: chỉ một vài thập niên trở lại đây, mà Phật giáo Nam Phi đã có gần 50 bài viết về bộ môn này, còn Phật giáo Việt nam, tự hào là đã du nhập vào đất nước ta từ hai ngàn năm qua, và trãi qua bao triều Đinh Lê Lý Trần hầu như là quốc giáo, không biết nếu chúng ta phải làm một thống kê thì có thể thu tập được 50 tiêu đề viết về Phật giáo Việt nam hay không?

Kể từ khi bài Phật giáo Nam lai khảo được phổ biến trên tạp chí Nam Phong, sau đó, vào năm 1932, cố giáo sư Trần văn Giáp
Trong phần dẫn nhập, đồng chủ bút Kobus Krueger phác họa một kế hoạch và đề nghị những phương pháp để Phật giáo có thể, trong tương lai gần đây, bám rễ và sanh sôi nẩy nở trong môi trường Phi châu. Tiếp đến, Darrel Wratten, người đầu tiên nghiên cứu về Phật giáo tại Phi châu, lược thuật quá trình Phật giáo được tiếp nhận như thế nào ở buổi sơ thời, nhất là khoảng vào đầu bách niên 1900s. Louis van Loon, một trong hai người sáng lập trung tâm nổi tiếng Buddhist Retreat Center gần Ixopo vào năm 1980, tiếp tục phác họa lịch sử truyền bá Phật giáo tại Nam Phi từ lúc phong trào tiếp nhận những người Nam Ấn Tamils (vốn theo Ấn độ giáo) từ những thập niên 1920s cho đến hiện đại. Tóm lược thì tất cả các truyền thống và hệ phái Phật giáo đều có một số Phật tử ủng hộ đông đảo thuộc thành phần da trắng trung lưu sống tại các thành phố lớn. Ước lượng chung có khoảng 30 ngàn; nhiều nhóm lên tới 2.400  Phật tử, theo thống kê chánh thức năm 1994. Một điều thất vọng là không có thông tin nào về số người da đen theo đạo Phật.  

Heila Downey, theo phái thiền Kwan Um của Đại hàn, sáng lập viên Dharma Center tại Somerset West từ năm 1982, viết về “Thiền và nghệ thuật sống."  Đây là một đề tài mà phần lớn các Phật tử Tây phương qua một thời gian tu thiền được ấn chứng là "thiền sư " thường hay đề cập đến, theo nhu cầu và thị hiếu của người Tây phương mà trước đó vài năm chính họ cũng là người đang gặp phải. Pháp sư Hui Li của Phật Quang sơn  báo cáo về sự thành lập tự viện từ khi khởi công, đồng thời trình bày kế hoạch hoạt động của giáo hội tại Nam Phi, trọng điểm là African Buddhist College tại tự viện. Đây là một hoạt động đáng tán thán của Phật Quang sơn, vì ngoài những sinh hoạt có tánh cách tôn giáo, từ đó thu nhập rất nhiều lợi nhuận, tất cả các tự viện  thuộc giáo hội Phật Quang sơn đều có một trường Phật học cấp ba (college hay university) để giảng dạy giáo lý căn bản và triết thuyết Phật giáo, phương diện mà hiện nay Tây phương rất tôn kính và nghiên cứu cẩn mật. Hugh Laue, phát ngôn viên cho Kagyu Africa, miêu tả sự hình thành của truyền thống Kagyu Tây tạng tại Nam Phi từ năm 1972. Trong khi đó, Alison Smith lại nhắm đến việc xếp loaị và hệ thống hóa tất cả các nhóm Phật giáo tại Nam Phi qua bài "Tôn giáo Phi châu và quá trình Phi châu hóa các tôn giáo." Bài này được tiếp theo bởi một bài tổng quát về các vấn đề đối diện với Phật giáo khi truyền bá đến các nền văn hóa khác, do  Raoul Birnbaum viết. Raoul Birnbaum, dịch giả bộ kinh Dược Sư sang Anh văn, giáo sư Phật học tại University of California-Berkeley, là thuyết trình viên duy nhất không phải người địa phương trong kỳ Đại hội này. Cuối cùng, Michel Clasquin, thuộc Đại học Nam Phi (University of South Africa), trong cương vị đồng chủ bút, tóm lược  những điểm đồng và dị giữa tư tưởng Phật giáo và văn hóa Phi châu. Dụ như, quan niệm về chữ hiếu của Đại thừa Phật giáo rất phù hợp với sự tôn trọng người già của Phi châu; cũng như quan niệm về liên hệ nhân duyên tương tợ với chủ trương công xã hóa, theo từ Zulu thông dụng  ubuntu.

Sách trình bày trang nhã;  nội dung các bài thuyết trình dễ đọc, tuy trình độ phẩm chất có khác biệt nhau. Đây có thể là điểm khởi đầu cho những công trình có tánh cách nghiên cứu và học thuật sau này về Phật giáo tại Phi châu trước sự phát triển toàn cầu của Phật giáo, về cả 2 mặt: pháp học và pháp hành..
Tham khảo:
Wratten, Darrel. Buddhism in South Africa: From Textual Imagination to Contextual Innovation. Ph.D. thesis, Department of Religious Studies, University of Cape Town, 1995, 441 pp.